ગુજરાતના ડાંગ જિલ્લામાં, જે રાજ્યનું “ચેરાંપુંજી” તરીકે ઓળખાય છે, દર વર્ષે 100 ઇંચથી વધુ વરસાદ ખાબકે છે. જોકે, યોગ્ય પાણી સંગ્રહની વ્યવસ્થાના અભાવે, આ પાણી નકામું વહી જાય છે, જેના કારણે ચોમાસા બાદ પીવાના પાણી અને ખેતી માટે પાણીની તંગી સર્જાય છે. સરકારે આ સમસ્યાને ઉકેલવા માટે કરોડો રૂપિયાના ખર્ચે આશરે 1200 ચેકડેમો બનાવ્યા, પરંતુ નબળી ગુણવત્તા અને બાંધકામમાં ગેરરીતિઓએ આ પ્રયાસોને નિષ્ફળ બનાવ્યા.
સમસ્યાનું સ્વરૂપ
ડાંગ જિલ્લાના 311 ગામોમાં ચેકડેમોની નિષ્ફળતાને કારણે પાણીની તંગીનો સામનો કરવો પડે છે. ઘણા ચેકડેમો હલકી ગુણવત્તાના મટીરીયલના ઉપયોગને કારણે ચોમાસામાં ધોવાઈ જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, બોરખલ ખાતે ખાપરી નદીના પટમાં ચેકડેમના બાંધકામમાં માસ્ક કોંક્રિટના બદલે પથ્થરોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો, જેના કારણે તે નિષ્ફળ ગયું. આવી ગેરરીતિઓએ સ્થાનિક લોકોની મુશ્કેલીઓમાં વધારો કર્યો છે.
પાણીની તંગીની અસર
ચેકડેમોની નિષ્ફળતાને કારણે ખેડૂતો અને પશુપાલકોને ભારે નુકસાન થઈ રહ્યું છે. ઉનાળામાં ઘઉં, ચણા અને ડુંગળી જેવા પાક સુકાઈ જાય છે, જેના કારણે ખેડૂતોને આર્થિક નુકસાન થાય છે. પશુપાલકોને પણ પાણીની અછતને કારણે તેમના પશુઓની સંભાળ રાખવામાં મુશ્કેલી પડે છે. સ્થાનિક લોકો, ખાસ કરીને મહિલાઓ અને બાળકો, પાણી લેવા માટે લાંબા અંતર સુધી ચાલવું પડે છે, જે તેમના રોજિંદા જીવનને વધુ જટિલ બનાવે છે.
| અસર | વિગતો |
|---|---|
| ખેતી | ઘઉં, ચણા, ડુંગળી જેવા પાકનું નુકસાન; ઉનાળામાં પાણીનો અભાવ. |
| પશુપાલન | પશુઓ માટે પાણીની અછત, આરોગ્ય અને ઉત્પાદકતા પર અસર. |
| સ્થાનિક લોકો | પાણી લેવા લાંબા અંતરની મુસાફરી, ખાસ કરીને મહિલાઓ અને બાળકો માટે. |
સરકારી પ્રયાસો અને પડકારો
ગુજરાત સરકારે ડાંગ જિલ્લામાં પાણીની તંગી દૂર કરવા માટે નાના ખેડૂતો અને સ્થાનિક લોકોની ચિંતાને ધ્યાનમાં રાખીને ચેકડેમોનું નિર્માણ કર્યું. 2020માં, મુખ્યમંત્રી વિજય રૂપાણીએ 26 કરોડ રૂપિયાના ખર્ચે 24 નવા ચેકડેમોના નિર્માણને મંજૂરી આપી, જે પૂર્ણા, ગીરા, ખાપરી અને અંબિકા નદીઓ પર બનાવવામાં આવશે (DeshGujarat). જોકે, હાલના ચેકડેમોની ગુણવત્તા અને જાળવણીની સમસ્યાઓએ આ પ્રયાસોની અસરકારકતા પર પ્રશ્ન ઉભા કર્યા છે.
ડાંગના ધારાસભ્ય વિજયભાઇ પટેલે જણાવ્યું કે ગેરરીતિઓ સામે પગલાં લેવામાં આવશે, અને ગુણવત્તાયુક્ત કામગીરી માટે સૂચનાઓ આપવામાં આવી છે. દમણગંગા વિભાગના કાર્યપાલક ઇજનેર રાજુભાઇ ભોંયેએ બોરખલ ખાતે ગેરરીતિની ફરિયાદ બાદ કાર્યવાહી કરી, જેમાં ખોટું બાંધકામ તોડી પાડવામાં આવ્યું. આમ છતાં, આવા પગલાં હજુ પણ મર્યાદિત છે, અને ઘણા ચેકડેમો નબળી ગુણવત્તાને કારણે નિષ્ફળ થઈ રહ્યા છે.
ગુજરાતમાં ચેકડેમોની વ્યાપક સમસ્યાઓ
ડાંગ જિલ્લાની સમસ્યા ગુજરાતના અન્ય વિસ્તારોમાં પણ જોવા મળે છે. સૌરાષ્ટ્રમાં, ચેકડેમોનું નિર્માણ યોગ્ય સંશોધન, સ્થળ પસંદગી અથવા ખેડૂતોની સલાહ વિના કરવામાં આવ્યું, જેના કારણે ઘણા ડેમો નિષ્ફળ ગયા (Down to Earth). 2004-05 પછી એનજીઓને ચેકડેમ નિર્માણ માટેની ગ્રાન્ટ બંધ કરવામાં આવી, અને ખેડૂતોનું 33% યોગદાન (નાણાં, સિમેન્ટ, મટીરીયલ) બંધ કરવામાં આવ્યું, જેના કારણે જાળવણીની સમસ્યાઓ વધી. આ નીતિ ફેરફારે ગુજરાતમાં ચેકડેમોની અસરકારકતા ઘટાડી.
ઐતિહાસિક સંદર્ભ
1999-2005 દરમિયાન, વૃક્ષ પ્રેમસેવા ટ્રસ્ટે સૌરાષ્ટ્રમાં 42 ગામોમાં 3,000 ચેકડેમો બનાવ્યા, પરંતુ નીતિ ફેરફાર બાદ માત્ર 5 ડેમો બન્યા, જે યુએનડીપી દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવ્યું. આ દર્શાવે છે કે ખેડૂતો અને એનજીઓની સંડોવણી સાથે ચેકડેમો વધુ અસરકારક હતા. ડાંગમાં પણ, સ્થાનિક ખેડૂતોની સલાહ લેવાથી ચેકડેમોની સફળતા વધી શકે છે.
ભૂગર્ભજળ પર અસર
સેન્ટ્રલ ગ્રાઉન્ડ વોટર બોર્ડ (CGWB)ના 2016ના અહેવાલ મુજબ, સૌરાષ્ટ્રમાં 73% કૂવાઓમાં 2006-2016 દરમિયાન પાણીનું સ્તર ઘટ્યું, જેમાં 24% કૂવાઓમાં 4 મીટરથી વધુ ઘટાડો થયો. આ દર્શાવે છે કે ચેકડેમોની નિષ્ફળતા ભૂગર્ભજળના સ્તરને પણ અસર કરે છે. ડાંગમાં પણ આવી જ સ્થિતિ હોવાની શક્યતા છે, જેના કારણે લાંબા ગાળાની પાણીની તંગીનો ખતરો વધે છે.
સ્થાનિક પ્રતિસાદ
2019માં, ડાંગ જિલ્લામાં પાણીની તંગીએ લોકોને દૂષિત પાણી પીવા મજબૂર કર્યા, અને ઘણા ગામોમાં નળની સુવિધા ન હોવાની ફરિયાદો ઉઠી (DNA India). સ્થાનિક લોકોએ જણાવ્યું કે સરકારી રેકોર્ડમાં નળની સુવિધા દર્શાવવામાં આવે છે, પરંતુ વાસ્તવમાં ઘણા ગામોમાં આવી કોઈ સુવિધા નથી. આ દર્શાવે છે કે ચેકડેમોની નિષ્ફળતા ઉપરાંત, પાણીનું વિતરણ પણ એક મોટી સમસ્યા છે.
આગળનો રસ્તો
ડાંગ જિલ્લામાં પાણીની તંગી દૂર કરવા માટે નીચેના પગલાં જરૂરી છે:
- ગુણવત્તાયુક્ત બાંધકામ: ચેકડેમોના નિર્માણમાં ઉચ્ચ ગુણવત્તાના મટીરીયલનો ઉપયોગ અને નિયમિત નિરીક્ષણ.
- સ્થાનિક સંડોવણી: ખેડૂતો અને સ્થાનિક લોકોની સલાહ લઈને યોગ્ય સ્થળોની પસંદગી.
- ભ્રષ્ટાચાર પર નિયંત્રણ: બાંધકામમાં ગેરરીતિઓની ગંભીર તપાસ અને શિક્ષાત્મક પગલાં.
- લાંબા ગાળાનું આયોજન: ભૂગર્ભજળના સ્તરને વધારવા અને પાણીના વિતરણ માટે વ્યાપક યોજનાઓ.
જો આ પગલાં લેવામાં આવે, તો ડાંગ જિલ્લો પાણીની તંગીથી મુક્ત થઈ શકે છે, અને તેની કુદરતી સંપત્તિનો લાભ સ્થાનિક લોકોને મળી શકે છે.
ડાંગ જિલ્લાની પાણીની તંગી એક ગંભીર સમસ્યા છે, જે ચેકડેમોની નિષ્ફળતા અને નબળા આયોજનને કારણે વધુ જટિલ બની છે. સરકારે આ મુદ્દે તાત્કાલિક અને લાંબા ગાળાના પગલાં ભરવા જોઈએ.
