ગુજરાત મિનરલ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (GMDC) દ્વારા ભરૂચ જિલ્લાના વાગરા, નેત્રંગ અને ઝઘડિયા તાલુકામાં આશરે 4,500 હેક્ટર જમીન લિગ્નાઇટ ખનન માટે સંપાદિત કરવાની યોજના બનાવવામાં આવી છે. આ યોજનાએ સ્થાનિક આદિવાસી સમુદાયોમાં નોંધપાત્ર ચિંતા ઉભી કરી છે, જેમણે પાણીની અછત, પર્યાવરણીય નુકસાન અને તેમની આજીવિકાને જોખમની ચેતવણી આપી છે.
પ્રોજેક્ટની વિગતો
GMDC, ભારતની અગ્રણી લિગ્નાઇટ ઉત્પાદક કંપનીઓમાંની એક, ભરૂચ જિલ્લામાં બે મુખ્ય લિગ્નાઇટ ખાણો વિકસાવવાની યોજના ધરાવે છે: વાલિયા (3,000 હેક્ટર, 200 મિલિયન ટન લિગ્નાઇટ અનામત) અને દમલાઈ (1,400 હેક્ટર, 35 મિલિયન ટન લિગ્નાઇટ અનામત). આ પ્રોજેક્ટ્સ ગુજરાતના ઉદ્યોગો માટે લિગ્નાઇટનો સતત પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે, 2023-24 નાણાકીય વર્ષમાં જમીન સંપાદન માટે ₹800 કરોડના રોકાણનો ભાગ છે (The Indian Express). લિગ્નાઇટ, જેને “બ્રાઉન કોલ” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે મુખ્યત્વે વીજળી ઉત્પાદન માટે વપરાય છે.
| જિલ્લો | ખાણ/બ્લોકનું નામ | લિગ્નાઇટ અનામત (મિલિયન ટન) | જમીન વિસ્તાર (હેક્ટર) | નોંધ |
|---|---|---|---|---|
| ભરૂચ | વાલિયા | 200 | 3,000 | છ નવા પ્રોજેક્ટ્સમાં સૌથી મોટો બ્લોક, 10-30 વર્ષનું જીવનચક્ર |
| ભરૂચ | દમલાઈ | 35 | 1,400 | નવી ખાણ વિકસાવવામાં આવી રહી છે, 10-30 વર્ષનું જીવનચક્ર |
આદિવાસીઓનો વિરોધ
200 થી વધુ આદિવાસીઓએ ભરૂચ જિલ્લા પ્રશાસન ના કલેક્ટરને રજૂઆત સુપરત કરી, દમલાઈ લિગ્નાઇટ પ્રોજેક્ટ અને સંબંધિત જમીન સંપાદન રદ કરવાની માંગ કરી. તેમની મુખ્ય ચિંતાઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
- ભૂગર્ભજળનું ઘટતું સ્તર: આદિવાસીઓએ નોંધ્યું છે કે આમોદ, ભૂરી અને માલજીપુરા જેવા વિસ્તારોમાં 40 વર્ષથી ચાલતા લિગ્નાઇટ પ્રોજેક્ટ્સને કારણે 20 થી 25 ગામોમાં ભૂગર્ભજળ લગભગ ખલાસ થઈ ગયું છે.
- કરજણ નહેરનું ડાયવર્શન: ઝઘડિયા દમલાઈ લિગ્નાઇટ ખાણ પરિયોજના માટે કરજણ ડેમની ડાબા કાંઠાની નહેરને ડાયવર્ટ કરવાની યોજના છે, જેનાથી 50 ગામોમાં પીવાના અને સિંચાઈના પાણીની સમસ્યા ઊભી થઈ શકે છે. આ ગામોમાં આમલઝર, ખોડાઆંબા, ગુંડેચા, માલીપીપર, રાજપારડી, આમોદ, ભૂરી, ધારોલી, વાસણા, શીયાલી, અને અન્યનો સમાવેશ થાય છે.
- પર્યાવરણીય અને આરોગ્ય અસરો: સ્થાનિક લોકોએ અહેવાલ આપ્યો છે કે અગાઉના ખનન પ્રોજેક્ટ્સથી ચામડીના રોગો જેવી આરોગ્ય સમસ્યાઓ ઉભી થઈ છે, અને તેઓ નવા પ્રોજેક્ટ્સથી વધુ નુકસાનની આશંકા ધરાવે છે.
જાહેર સુનાવણી
22 એપ્રિલ, 2025 ના રોજ ઝઘડિયા ખાતે દમલાઈ લિગ્નાઇટ પ્રોજેક્ટ માટે જાહેર સુનાવણી યોજાઈ હતી. આ સુનાવણી દરમિયાન, આદિવાસીઓએ નહેરના ડાયવર્શનનો સખત વિરોધ કર્યો, દલીલ કરી કે તેનાથી પાણીની ઉપલબ્ધતા પર ગંભીર અસર પડશે. સુનાવણીએ સ્થાનિક સમુદાયો અને GMDC વચ્ચેના તણાવને ઉજાગર કર્યો, જેમાં આદિવાસીઓએ આર્થિક વિકાસની કિંમતે તેમની આજીવિકાને જોખમમાં મૂકવાનો ઇનકાર કર્યો.
આદિવાસીઓનો દૃષ્ટિકોણ
આદિવાસીઓએ દલીલ કરી છે કે સરકાર “વિકાસ” ના નામે તેમની જમીન અને સંસાધનોનો નાશ કરી રહી છે. એક વિરોધી, અનિલ ભગતે જણાવ્યું, “સરકાર વિકાસના નામે આદિવાસીઓનો વિનાશ કરવાની ચેષ્ટા કરે છે. તેનો અમારો વિરોધ છે.” તેમણે ઉમેર્યું કે 4,300 હેક્ટર જમીનનું સંપાદન માત્ર માનવીય જીવનને જ નહીં, પરંતુ વન્યજીવોને પણ નુકસાન પહોંચાડશે. આદિવાસીઓએ ભૂતકાળના પ્રોજેક્ટ્સથી ઉદ્ભવેલી પાણીની અછત અને આરોગ્ય સમસ્યાઓનો હવાલો આપ્યો, જેના કારણે તેઓ નવા પ્રોજેક્ટ્સની સામે લડવા માટે દ્રઢ નિશ્ચય ધરાવે છે.
વિવાદ અને વ્યાપક સંદર્ભ
આ વિરોધ ગુજરાતમાં ઔદ્યોગિક વિકાસ અને આદિવાસી અધિકારો વચ્ચેના ચાલુ તણાવને પ્રતિબિંબિત કરે છે. દક્ષિણ ગુજરાતના જિલ્લાઓ, જેમ કે ભરૂચ, નર્મદા અને નવસારી,માં આદિવાસી-આધારિત વિરોધો અગાઉ પણ જોવા મળ્યા છે, જેમાં નવસારીમાં હાઇવે પ્રોજેક્ટ માટે જમીન સંપાદનનો વિરોધ શામેલ છે (The Indian Express). ભરૂચમાં, ગુજરાત ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન (GIDC) દ્વારા દહેજમાં જમીન સંપાદન સામે 2017 માં ખેડૂતોના વિરોધો પણ નોંધાયા હતા (Land Conflict Watch).
આ પ્રોજેક્ટની સામાજિક અને પર્યાવરણીય અસરોનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે ગુજરાત પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ (GPCB) જેવી સંસ્થાઓની ભૂમિકા નિર્ણાયક છે. જો કે, આદિવાસીઓની ચિંતાઓને સંબોધવા અને પારદર્શક સંવાદની ખાતરી કરવા માટે વધુ પ્રયાસોની જરૂર છે.
વર્તમાન સ્થિતિ
આ મુદ્દો હજુ સુધી ઉકેલાયો નથી, અને આદિવાસી સમુદાયો તેમની જમીન, પાણીના સ્ત્રોત અને આજીવિકાને બચાવવા માટે વિરોધ ચાલુ રાખી રહ્યા છે. GMDC એ જણાવ્યું છે કે તે પર્યાવરણીય મંજૂરીઓ અને જમીન સંપાદન સાથે આગળ વધી રહ્યું છે (The Times of India), પરંતુ વિરોધીઓની ચિંતાઓને સંબોધવા માટે કોઈ ચોક્કસ પગલાંની જાહેરાત કરવામાં આવી નથી. આ પરિસ્થિતિ આર્થિક વૃદ્ધિ અને સ્થાનિક સમુદાયોના અધિકારો વચ્ચે સંતુલન સાધવાની જટિલતાને રેખાંકિત કરે છે.
ભરૂચમાં GMDCના જમીન સંપાદન વિરુદ્ધ આદિવાસીઓનો વિરોધ ઔદ્યોગિક વિકાસની પર્યાવરણીય અને સામાજિક કિંમતો વિશે મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. જેમ જેમ ગુજરાત તેના ખનિજ સંસાધનોનો વિકાસ કરવાનું ચાલુ રાખે છે, તેમ આદિવાસી સમુદાયોની ચિંતાઓને સંબોધવા અને ટકાઉ વિકાસની ખાતરી કરવા માટે સમાવેશી નીતિઓ અને પારદર્શક પ્રક્રિયાઓની જરૂર છે.
