ગુજરાત સરકારે આદિવાસી સમુદાયો, ખાસ કરીને Particularly Vulnerable Tribal Groups (PVTGs) જેવા કે કોટવાળીયા, કોલધા, કાથોડી, પઢાર અને સિદ્દીના વિકાસ માટે બહુવિધ યોજનાઓ અમલમાં મૂકી છે. આ યોજનાઓનો હેતુ આદિવાસીઓને આવાસ, શુદ્ધ પાણી, રાશન અને રોજગારી જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓ પૂરી પાડીને તેમના જીવનધોરણને ઉન્નત કરવાનો છે. આદિજાતિ વિકાસ રાજ્યમંત્રી કુંવરજીભાઈ હળપતિએ તાજેતરમાં સુરત જિલ્લામાં PM-PVTG ડેવલપમેન્ટ મિશન (Pradhan Mantri Janjati Adivasi Nyaya Maha Abhiyan – PM JANMAN) હેઠળ બની રહેલા આવાસોની મુલાકાત લઈને આ પ્રગતિની સમીક્ષા કરી હતી.
PM JANMAN: PVTGs માટે વ્યાપક વિકાસ યોજના
PM JANMAN, જેની શરૂઆત 15 નવેમ્બર 2023ના રોજ જનજાતીય ગૌરવ દિવસે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા કરવામાં આવી હતી, 18 રાજ્યો અને આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓમાં રહેતા 75 PVTG સમુદાયોના સામાજિક-આર્થિક વિકાસ માટે રચાયેલ છે (PM JANMAN Overview). આ યોજના 9 મંત્રાલયો દ્વારા 11 મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોમાં કામ કરે છે, જેમાં આવાસ, શુદ્ધ પાણી, સ્વચ્છતા, શિક્ષણ, આરોગ્ય, રોડ અને ટેલિકોમ કનેક્ટિવિટી, અને ટકાઉ આજીવિકાનો સમાવેશ થાય છે. યોજનાનું કુલ બજેટ ₹24,104 કરોડ છે, જેમાં કેન્દ્રનો હિસ્સો ₹15,336 કરોડ અને રાજ્યનો હિસ્સો ₹8,768 કરોડ છે.
PM Jan Man Awas Yojana: આવાસની ગેરંટી
મંત્રી કુંવરજીભાઈ હળપતિએ જણાવ્યું કે PM Jan Man Awas Yojana (સંભવતઃ PM JANMANનો આવાસ ઘટક અથવા Pradhan Mantri Awas Yojana – PMAYનો સ્થાનિક ઉલ્લેખ) હેઠળ ગુજરાતમાં એક વર્ષમાં કોટવાળીયા સમાજને 11,376 પાકા મકાનો આપવામાં આવ્યા છે. સુરત જિલ્લામાં 621 મકાનો મંજૂર થયા છે, જેમાંથી 53 મકાનો માંડવી તાલુકાના વલ્લારગઢ ગામમાં નિર્માણાધીન છે. આ યોજના હેઠળ દરેક લાભાર્થીને ₹2 લાખની આર્થિક સહાય અને Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Act (MGNREGA) દ્વારા 100 દિવસની રોજગારી માટે ₹22,000ની સહાય પૂરી પાડવામાં આવે છે.
| વિસ્તાર | મકાનોની સંખ્યા | સ્થિતિ |
|---|---|---|
| ગુજરાત (કુલ) | 11,376 | વિતરિત |
| સુરત જિલ્લો | 621 | મંજૂર |
| વલ્લારગઢ, માંડવી | 53 | નિર્માણાધીન |
લાભાર્થીનો અનુભવ
વલ્લારગઢ ગામના લાભાર્થી અશોકભાઈ કોટવાળીયાએ જણાવ્યું, “અમે વાંસની ટોપલી બનાવવા અને ખેતમજૂરી દ્વારા અમારું ગુજરાન ચલાવીએ છીએ. આ યોજનાથી અમારા પરિવારની ત્રણ પેઢીઓને એકસાથે પાકું મકાન મળી રહ્યું છે, જે અમારા જીવનમાં મોટો ફેરફાર લાવશે.” આવા અનુભવો યોજનાની સફળતા અને તેની સકારાત્મક અસરને દર્શાવે છે.
અન્ય યોજનાઓનો લાભ
PM JANMAN ઉપરાંત, ગુજરાત સરકારે અન્ય યોજનાઓ દ્વારા આદિવાસી સમુદાયોને સમર્થન આપ્યું છે:
- Nal Se Jal Yojana: આ યોજના દ્વારા PVTG વિસ્તારોમાં શુદ્ધ પીવાનું પાણી પૂરું પાડવામાં આવે છે, જે આદિવાસી પરિવારોના આરોગ્યને સુધારે છે.
- Antyodaya Anna Yojana: આ યોજના હેઠળ આદિવાસી પરિવારોને માસિક રાશન વિતરણ કરવામાં આવે છે, જે ખાદ્ય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરે છે.
- MGNREGA: આ યોજના દ્વારા 100 દિવસની રોજગારીની ગેરંટી આપવામાં આવે છે, જે આદિવાસીઓને આર્થિક સ્થિરતા પ્રદાન કરે છે.
કોટવાળીયા સમાજ અને PVTGs
કોટવાળીયા એ ગુજરાતના દક્ષિણ ભાગમાં વસતો PVTG સમુદાય છે, જે પરંપરાગત રીતે વાંસની ટોપલી બનાવવા અને ખેતમજૂરી પર નિર્ભર છે (Kotwalia Tribe Study). છેલ્લા બે દાયકામાં, કોટવાળીયા, કોલધા, કાથોડી, પઢાર અને સિદ્દી જેવા PVTG સમુદાયોના વિકાસમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ છે. આ પ્રગતિ રાજ્ય સરકારના ‘જ્યાં નાગરિક, ત્યાં સુવિધા’ના મંત્રને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
ભવિષ્યની દિશા
PM JANMAN અને સંબંધિત યોજનાઓ દ્વારા ગુજરાત સરકારે આદિવાસી સમુદાયોના સર્વાંગી વિકાસ માટે મજબૂત પાયો નાખ્યો છે. જોકે, ચોક્કસ આંકડાઓ અને યોજનાઓના નામોની સત્તાવાર પુષ્ટિ માટે વધુ સ્પષ્ટતાની જરૂર છે. ભવિષ્યમાં, આ યોજનાઓની અસરકારકતા વધારવા માટે સ્થાનિક સ્તરે મોનિટરિંગ અને પારદર્શક અહેવાલો પર ધ્યાન આપવું જરૂરી રહેશે.
